Ga naar de inhoud
Gidsen

Shadow AI aanpakken: AI-assistenten veilig uitrollen

Shadow AI is personeel dat ChatGPT voor werk gebruikt buiten goedgekeurde tools om. Bied SSO, een auditlog en budgetten, niet alleen een verbod.

Plan een gesprek met de oprichters

ISO 27001-gecertificeerd

Laatst gecontroleerd
19 november 2026
Leestijd
15 min
Uitrol en beveiliging
Download als Markdown

Een Sluis-gids voor security officers en CISO's. Laatst gecontroleerd op 19 november 2026.

Shadow AI is personeel dat ChatGPT voor werk gebruikt buiten goedgekeurde tools om. Bied SSO, een auditlog en budgetten, niet alleen een verbod. Deze gids beschrijft de vijf maatregelen die je als CISO nodig hebt om ChatGPT of een alternatief veilig uit te rollen, wat de Autoriteit Persoonsgegevens zegt over datalekken via chatbots, hoe je voorkomt dat een promptlog een probleem met personeelsmonitoring wordt, en een plan voor 90 dagen met eigenaren en bewijsstukken.

Kort samengevat

  • Alleen verbieden werkt niet. Mensen gebruiken chatbots omdat het tijd scheelt. Bied een goedgekeurde route die makkelijker en sneller is en al ingelogd klaarstaat, zodat er minder reden is om uit te wijken naar een privéaccount.
  • Vijf maatregelen dragen de uitrol: beleid over wat je mag invoeren, goedgekeurde tools achter SSO, logging en audit, budgetten en een lijst met toegestane modellen, en gegevensbescherming voordat de prompt je omgeving verlaat.
  • De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) ziet persoonsgegevens die tegen de afspraken met de werkgever in in een chatbot zijn geplakt als datalek. Je hebt een incidentproces nodig dat binnen de 72 uur van artikel 33 AVG over melding kan beslissen.
  • Een promptlog is zelf een verwerking van persoonsgegevens van medewerkers en kan controle op werknemers zijn. Log standaard metadata en beleidsbeslissingen, beperk wie de inhoud mag lezen, stel een bewaartermijn in en vertel het je mensen. Betrek de ondernemingsraad en ga na of een DPIA verplicht is.
  • Artikel 4 van de AI-verordening, zoals gewijzigd in juli 2026, verplicht je maatregelen te nemen om de AI-geletterdheid van je personeel te bevorderen. Zie onze gids over de AI-verordening voor organisaties die AI gebruiken.

Waarom shadow AI ontstaat en wat de toezichthouder zegt

Een medewerker opent een chatbot in een browsertabblad omdat die binnen seconden antwoordt, terwijl de officiële route een ticket en wachttijd betekent. Niemand wil een datalek veroorzaken. Het risico zit in wat er in de prompt belandt: een klantexport, een conceptbrief over een collega met naam en toenaam, een stuk code met een sleutel erin.

Op 6 augustus 2024 waarschuwde de AP op basis van datalekmeldingen die ze had ontvangen. De kern:

  • De AP kreeg meerdere meldingen van datalekken doordat medewerkers persoonsgegevens van bijvoorbeeld patiënten of klanten deelden met een AI-chatbot. Bij een huisartsenpraktijk had een medewerker, tegen de afspraken in, medische gegevens van patiënten ingevoerd. Bij een telecombedrijf voerde een medewerker een bestand in met onder meer adressen van klanten.
  • Medewerkers gebruiken chatbots vaak op eigen initiatief en tegen de afspraken met de werkgever in. Zijn daarbij persoonsgegevens ingevoerd, dan is sprake van een datalek.
  • Is het gebruik onderdeel van het beleid van de organisatie, dan is het geen datalek, maar volgens de AP vaak niet wettelijk toegestaan. Organisaties moeten beide situaties voorkomen.
  • De meeste bedrijven achter chatbots slaan alle ingevoerde gegevens op, vaak zonder dat degene die ze invoert dat beseft.
  • Het advies van de AP: maak duidelijke afspraken met medewerkers over of ze chatbots mogen gebruiken en welke gegevens ze wel en niet mogen invoeren, en regel eventueel met de aanbieder dat die de ingevoerde gegevens niet opslaat. Gaat het toch mis, dan is een melding aan de AP en aan de slachtoffers in veel gevallen verplicht.

Het tweede punt maakt van shadow AI een securityvraagstuk en niet alleen een beleidskwestie. Met een goedgekeurde route breng je de verwerking onder controle van je organisatie; goedkeuring is op zichzelf geen grondslag. Je hebt nog steeds een grondslag nodig, een verwerkersovereenkomst op grond van artikel 28 AVG en vaak een DPIA.

De maatregelen, de risico's en wie eigenaar is

MaatregelRisico dat het afdektHoe het er goed uitzietEigenaarHoe Sluis helpt
Beleid over wat je mag invoerenKlant-, patiënt-, HR- en geheime gegevens in een willekeurig modelEén pagina: goedgekeurde tools, verboden gegevenscategorieën bij naam, hoe je zonder schuldvraag een vergissing meldtCISO met de privacy officer en juridische zakenOwners kiezen welke modellen leden mogen gebruiken; gedetecteerde persoonsgegevens worden vóór verzending vervangen. Je organisatie schrijft het beleid en stelt het vast
Goedgekeurde tools met SSOPrivéaccounts, geen offboarding, geen zichtIedere medewerker logt vanaf dag één in met de bedrijfsidentiteit; wie vertrekt verliest automatisch toegangIT en identiteitsbeheerInloggen met Microsoft, Google, Apple of je eigen OpenID Connect-provider (Keycloak, Okta, Entra, ADFS 2016 of later, authentik); SAML alleen via een OpenID Connect-broker; SCIM 2.0-provisioning; owners kunnen tweefactorauthenticatie en single sign-on verplichten
Logging en auditGeen spoor van welke route is gebruikt; geen bewijs na een incidentMetadata en beleidsbeslissingen per verzoek; inhoud leesbaar voor weinigen; bewaartermijn vastgelegdSecurity operations, met de privacy officerHash-chained audittrail die offline te verifiëren is, één auditregel per verzoek; auditlog in de console
Budgetten en toegestane modellenUit de hand lopende kosten; niet beoordeelde modellen en providersEen maandplafond per persoon en per team; een korte lijst goedgekeurde modellen met een standaardFinance met het platformteamMaandbudget in euro per lid en blokkerende budgetten per workload; owners kiezen de volledige catalogus of een beperkte set met een standaardmodel
Gegevensbescherming voordat de prompt vertrektPersoonsgegevens en secrets die bij de modelprovider aankomenIdentificatiegegevens vervangen vóór verzending; residency afgedwongen; grenzen van detectie bekendPrivacy officer met het platformteamGedetecteerde persoonsgegevens en secrets vervangen door omkeerbare getypeerde «TOKEN»-placeholders en op de terugweg hersteld; standaard alleen EU-residency, andere jurisdicties geweigerd met 403 voordat er iets wordt verstuurd. Detectie is niet perfect en maakt je niet vanzelf AVG-compliant
Schaduwgebruik op het netwerk zienOnbekend volume aan niet goedgekeurde toolsGeaggregeerde rapportage van verkeer naar AI-diensten per afdeling, maandelijks bekekenSecurity operationsDat doe je met je bestaande proxy, DNS-filtering, CASB of endpointtooling. Sluis detecteert of blokkeert geen andere AI-sites
IncidentprocesLek niet herkend, te laat of niet gemeldEen meldkanaal, een eigenaar voor triage, een klok van 72 uur, een datalekregisterPrivacy officer of FGEén auditregel per verzoek op de goedgekeurde route. Bewaarde inhoud helpt bij onderzoek, als dat is aangezet; voor schaduwgebruik heeft Sluis geen registratie
AI-geletterdheidBlind vertrouwen op foute output; regels niet bekendKorte briefings per rol en een registratie van wie deelnamHR of L&D, met de CISONiets buiten het product zelf

Sluis is een beheerd product van een jong bedrijf, 7Lab B.V. in Amsterdam, met een ISO 27001-certificering. Het combineert een AI gateway met een Workspace voor medewerkers en is één manier om de goedgekeurde route te bieden. De maatregelen in de eerste kolom gelden voor elke tool die je kiest.

Een uitrolplan voor 30, 60 en 90 dagen

Werk met drie beslismomenten: op dag 30 liggen beleid en leveranciersbeoordeling er; op dag 60 is er een pilot met geteste maatregelen; op dag 90 heeft de organisatie toegang en volgt de evaluatie. Dit zijn voorgestelde planningsdoelen, geen wettelijke termijnen. Start een pilot met persoonsgegevens niet voordat de vereiste beoordeling is afgerond.

WeekActieEigenaarBewijs
1 en 2Breng het huidige schaduwgebruik in kaart met proxy-, DNS- of CASB-gegevens, geaggregeerd per afdeling en dienst, niet per persoonSecurity operationsLijst van gebruikte AI-diensten met globale volumes
2 en 3Schrijf het AI-gebruiksbeleid op één pagina: goedgekeurde tools, verboden gegevens, meldrouteCISO, privacy officer, juridische zakenBeleid versie 1, vastgesteld door de directie
3 en 4Kies de goedgekeurde route, teken de verwerkersovereenkomst, start de DPIA, vraag de OR om instemming met de logregelsPrivacy officer of FG, HRGetekende overeenkomst, concept-DPIA, instemmingsverzoek
5 en 6Pilot met twee of drie teams: SSO, toegestane modellen, budget per lid, gegevensbescherming aan, bewaartermijn ingesteldIT en platformteamConfiguratie-export, voorbeeldregels uit de auditlog, DPIA-paragraaf voor de pilot
7 en 8Briefings over AI-geletterdheid per rol; tabletop-oefening van het incidentproces met een chatbotlek als scenarioHR of L&D, securityPresentielijst, verslag van de oefening met tijden
9 en 10Uitrol naar alle medewerkers via SCIM; maak bekend dat privéaccounts voor werkgegevens niet meer zijn toegestaanIT, communicatieAantal geprovisionde accounts, intranetbericht, bijgewerkt beleid
11 tot 13 (dag 90)Evaluatie: trend in schaduwverkeer, budgetgebruik, geweigerde verzoeken, incidenten; DPIA bijwerken; reviewcyclus vastleggenCISOEvaluatierapport en datum van de volgende review

Het hulpmiddel van de AP uit 2026 vraagt om een periodieke herbeoordeling met aangewezen verantwoordelijken. Dag 90 is de eerste, niet de laatste.

Auditlogs die helpen en auditlogs die een nieuw probleem maken

Securityteams willen elke prompt loggen. Die reflex kan het volgende probleem veroorzaken. Een log van wat elke medewerker bij naam in een assistent typte, is een verwerking van persoonsgegevens van medewerkers, en je kunt ermee nagaan hoe iemand werkt.

Twee Nederlandse regels zijn direct van toepassing.

  • DPIA. De lijst van de AP met verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is (Staatscourant 2019, nr. 64418, van 27 november 2019) noemt onder punt 11 "Controle werknemers": grootschalige verwerking van persoonsgegevens en/of stelselmatige monitoring van activiteiten van werknemers, met als voorbeeld onder meer "controle van e-mail en internetgebruik". Een doorzoekbare log van elke prompt per medewerker komt dicht bij dat voorbeeld. Ga er dus van uit dat een DPIA nodig is, tenzij je analyse anders uitwijst.
  • Ondernemingsraad. Volgens artikel 27, eerste lid, van de Wet op de ondernemingsraden heb je instemming van de OR nodig voor een besluit tot vaststelling, wijziging of intrekking van onder meer (k) "een regeling omtrent het verwerken van alsmede de bescherming van de persoonsgegevens van de in de onderneming werkzame personen" en (l) "een regeling inzake voorzieningen die gericht zijn op of geschikt zijn voor waarneming van of controle op aanwezigheid, gedrag of prestaties" van die personen. Een promptlog is daar geschikt voor, wat het doel ook is.

Zo ziet een verdedigbare log eruit:

  1. Standaard metadata en beleidsbeslissingen. Wie, wanneer, welk model, welke kosten, en wat het beleid deed: waarden getokeniseerd, verzoek geblokkeerd, budget bereikt. Daarmee beantwoord je de meeste vragen van security en finance.
  2. Beperk wie de inhoud mag lezen. Bewaar je promptinhoud, laat dan alleen een kleine, benoemde groep die lezen voor incidentonderzoek, en leg vast wanneer ze dat doen.
  3. Stel een bewaartermijn in. Kies een termijn die je in de DPIA kunt onderbouwen. In Sluis vervalt bewaarde inhoud standaard na 30 dagen. Je kunt de tokens bewaren in plaats van de originele waarden, of het bewaren van inhoud uitzetten en alleen de metadataledger houden, die nooit wordt gewijzigd.
  4. Vertel het je mensen. Leg in het AI-beleid en de privacyverklaring voor medewerkers uit wat je logt, wie het ziet, hoe lang en waarom.

Budgetten en toegestane modellen

Een budget is de eenvoudigste maatregel tegen zowel kostenverrassingen als stil misbruik. In Sluis Workspace stelt een owner een maandbudget in euro per lid in; leeg betekent geen plafond per lid. Teams, agents en applicaties krijgen een workload met eigen toegestane modellen, rate limits en een dag-, maand- of totaalbudget. Is een blokkerend budget bereikt, dan wordt het verzoek met 402 geweigerd voordat het een provider bereikt; in de modus notify gaat het door. Een model buiten de lijst van de workload wordt geweigerd met 403.

De modellijst is net zo goed een securitykeuze als een kostenkeuze: elk model is een provider, een jurisdictie en een set voorwaarden. Begin met een beperkte set en een standaardmodel en voeg modellen toe op verzoek. Onze gids over LLM-kosten beheersen gaat in op het dimensioneren van budgetten.

Gegevensbescherming voordat de prompt vertrekt

Het hulpmiddel van de AP uit 2026 begint met het advies te onderzoeken of je generatieve AI zonder persoonsgegevens kunt inzetten. De AVG wijst dezelfde kant op: artikel 25 noemt pseudonimisering als voorbeeld van gegevensbescherming door ontwerp, en artikel 32 noemt pseudonimisering en versleuteling bij de beveiligingsmaatregelen. Een technische laag helpt: Sluis vervangt gedetecteerde waarden door getypeerde placeholders zoals «EMAIL_1» of «IBAN_1», stuurt alleen de placeholders naar het model en zet de originelen terug in het antwoord. Er zitten 61 ingebouwde detectoren in, 29 voor persoonsgegevens (waaronder het BSN en Nederlandse kentekens) en 32 voor secrets en inloggegevens, plus eigen termen.

Perfect is het niet. Patroondetectoren missen namen en omschrijvingen zoals "de collega die al maanden ziek thuis zit". Zie placeholders als minder blootstelling, niet als vrijbrief om alles te plakken. Onze gids over persoonsgegevens buiten AI-prompts houden laat gemeten detectiepercentages zien en wat pseudonimisering juridisch oplevert.

Wat de AP verwacht voordat je uitrolt

Op 13 juli 2026 publiceerde de AP het Hulpmiddel inzet generatieve AI & de AVG voor organisaties die generatieve AI inzetten, naast een bredere handreiking. Op dezelfde pagina staat het advies van de AP na een voorafgaande raadpleging door de gemeente Haarlemmermeer over Microsoft 365 Copilot: de voorgenomen verwerking zou inbreuk maken op de AVG. Het hulpmiddel loopt de beginselen van artikel 5 AVG langs. De verwachtingen in het kort:

  • Doelbinding. Leg een welbepaald doel vast. "Medewerkers ondersteunen" of "een proces efficiënter laten verlopen" is te algemeen. Voorkom gebruik voor andere doelen.
  • Autorisatie. Kan de assistent bij bestaande bestanden, dan moeten de rechten aansluiten bij de rollen van medewerkers. Niet iedereen mag alles zien, ook niet via het AI-systeem.
  • Dataminimalisatie. Beperk de bestanden en applicaties waar het systeem bij kan, en leg vast welke categorieën persoonsgegevens gebruikers mogen invoeren.
  • Opslagbeperking. Weet waar input, output, metadata en diagnostische en telemetrische gegevens staan en hoe lang, en houd daar controle over. Gegevens bewaren omdat dat "handig" is, is volgens de AP al snel onrechtmatig, en als een leverancier geen duidelijkheid geeft over bewaartermijnen, blijf jij gewoon gebonden aan de AVG.
  • DPIA, ook voor een pilot. Ook bij een pilot kunnen persoonsgegevens worden verwerkt, dus is een DPIA nodig. Verwijzen naar een generieke referentie-DPIA van een andere organisatie is niet voldoende. Blijven er hoge restrisico's over, dan moet je de AP om een voorafgaande raadpleging vragen (artikel 36 AVG).
  • Onjuiste antwoorden. Maak medewerkers bewust dat antwoorden fout kunnen zijn, en geef ze de kennis en de tijd om de output kritisch te beoordelen.

Het hulpmiddel zegt zelf dat het geen vervanging is voor een DPIA. Onze gids over de DPIA voor ChatGPT en AI-assistenten voor medewerkers loopt er een door.

Uitgewerkte voorbeelden

SituatieWat het beleid zegtMaatregel die het opvangtRestrisico
Een accountmanager plakt een klantenlijst met namen, e-mailadressen en telefoonnummers in een privéaccount van een chatbot om opvolgmails te laten schrijvenKlantgegevens alleen in de goedgekeurde tool; nooit bulkexports in een promptOp de schaduwroute alleen netwerktooling en training. Op de goedgekeurde route worden e-mailadressen en telefoonnummers placeholdersNamen en context in vrije tekst kunnen erdoor glippen; gebeurde het op de schaduwroute, beoordeel het dan als datalek onder artikel 33 AVG
Een HR-adviseur stelt een waarschuwingsbrief op waarin verzuim en de gezondheid van een medewerker ter sprake komenGezondheidsgegevens en HR-dossiers gaan niet naar externe modellenEigen termen voor dossiernummers, modus block voor gedetecteerde waarden die nooit mogen vertrekken, een beperkte modellijstEen ziekte in gewone woorden is moeilijk te detecteren; houd dit gebruik buiten scope in de DPIA, tenzij er sterke maatregelen zijn
Een developer plakt een configuratiebestand met een cloudtoegangssleutel om een fout te debuggenSecrets gaan nooit in een prompt; gebruik de goedgekeurde route voor codeDetectoren voor secrets (AWS-sleutels, private keys, .env-dumps, generieke tokens met hoge entropie) vervangen of blokkeren de waardeEen sleutel die al in een schaduwtool staat, moet je roteren; eigen sleutelformaten hebben mogelijk een eigen term nodig
Een marketingteam werkt in gratis privéaccounts en uploadt een deelnemerslijst van een evenementPrivéaccounts zijn niet toegestaan voor werkgegevens; het team gebruikt de goedgekeurde WorkspaceSSO en SCIM zodat iedereen op dag één een account heeft; een budget per lid; netwerkrapportage meet het resterende schaduwverkeerGa er niet van uit dat gegevens onder consumentenvoorwaarden al zijn verwijderd; vraag waar mogelijk om verwijdering en leg het besluit vast

Als een prompt een incident wordt

Geef medewerkers één meldkanaal en vraag ze direct te melden, zonder de gevoelige prompt in een openbaar ticket te plakken. Leg de dienst, het type account, de tijd, de gegevenscategorieën en het geschatte aantal betrokkenen vast. Stop verder delen, beperk toegang, vraag de aanbieder waar mogelijk om verwijdering en roteer blootgestelde secrets.

De privacy officer of FG beoordeelt het risico. Artikel 33 AVG verplicht melding aan de toezichthouder zonder onredelijke vertraging en, indien mogelijk, binnen 72 uur nadat je van het lek weet, tenzij het waarschijnlijk geen risico oplevert voor de rechten en vrijheden van mensen. Wacht niet op een afgerond onderzoek voordat je beslist. Artikel 33, vijfde lid, verplicht je de feiten, gevolgen en corrigerende maatregelen van elk datalek vast te leggen. Noteer ook waarom je besluit niet te melden. Oefen dit proces vóór de uitrol met een synthetische klantenlijst.

Checklist

  • AI-gebruiksbeleid van één pagina gepubliceerd, met verboden gegevenscategorieën bij naam
  • Goedgekeurde route beschikbaar voor iedere medewerker via SSO, met SCIM-provisioning
  • Lijst met toegestane modellen en een standaardmodel; maandbudget per persoon en per team
  • Gegevensbescherming aan; grenzen van detectie vastgelegd
  • Logregels afgesproken: standaard metadata, lezers van inhoud benoemd, bewaartermijn ingesteld
  • Instemming van de OR gevraagd op grond van artikel 27 WOR waar de log of de regels daaronder vallen
  • DPIA uitgevoerd, ook voor de pilot; verwerkersovereenkomst getekend
  • Incidentproces getest, met een meldbesluit binnen 72 uur en een datalekregister
  • Briefings over AI-geletterdheid gegeven en geregistreerd
  • Schaduwverkeer gemeten met je eigen netwerktooling, voor en na de uitrol
  • Periodieke herbeoordeling ingepland met een aangewezen eigenaar

Vragen

Kunnen we ChatGPT niet gewoon blokkeren op het netwerk?

Dat kan, met je proxy of DNS-filter, en voor privé-consumentenaccounts is dat vaak verstandig. Op zichzelf verplaatst het het probleem naar de eigen telefoon. De waarschuwing van de AP beschrijft juist medewerkers die op eigen initiatief chatbots gebruiken. Bied eerst het goedgekeurde alternatief voor ChatGPT aan en blokkeer daarna de rest.

Hebben we instemming van de OR nodig om prompts te loggen?

Zeer waarschijnlijk. Artikel 27, eerste lid, onderdeel k WOR gaat over regelingen voor het verwerken van persoonsgegevens van medewerkers, en onderdeel l over voorzieningen die geschikt zijn voor controle op gedrag of prestaties. Een promptlog voldoet aan dat tweede criterium, ook als controle niet het doel is.

Houdt Sluis shadow AI tegen?

Nee. Sluis detecteert of blokkeert geen andere AI-diensten; dat blijft werk voor je proxy, DNS, CASB of endpointtooling. Sluis is de goedgekeurde route: SSO, toegestane modellen, budgetten per lid en per workload, gegevensbescherming vóór verzending en een hash-chained audittrail. De prijs is gebruiksafhankelijk, zonder kosten per seat; zie prijzen.

Bronnen

Alle gidsen
Volgende gidsDPIA voor ChatGPT en alternatieven op de werkvloer